سالانه یک میلیون و ۳۰۰ هزار زلزله در جهان رخ می دهد که بیشتر آنها کمتر از ۳.۹ ریشتر قدرت دارند و احساس نمی شوند. تقریبا هر سال یک زلزله با قدرت ۸ ریشتر یا بیشتر در جهان واقع می شود.

زلزله چیست؟

لرزش ناگهانی پوسته‌های جامد زمین ، زلزله یا زمین لرزه نامیده می‌شود. دلیل اصلی وقوع زلزله را می‌توان افزایش فشار بیش از حد داخل سنگها و طبقات درونی زمین بیان نمود. این فشار به حدی است که در سنگ گسستگی بوجود می‌آید و دو قطعه سنگ در امتداد سطح شکستگی نسبت به یکدیگر حرکت می‌کنند. به سطح شکستگی که توأم با جابجایی است، گسل گفته می‌شود. وقتی که سنگ شکسته می‌شود، مقدار انرژی که در زمان طولانی در برابر شکستگی حالتهای مختلفی را برای آزادسازی انر‍ژی نهفته شده بوجود می‌آورد.

بطوری که در ابتدا فشار و نیروهای درونی ممکن است باعث ایجاد یکسری لرزه‌های خفیف و کوچک در سنگها شود که پیش لرزه نامیده می‌شود. بعد از اینکه فشار درونی بر مقاومت سنگها غلبه کرد انرژی نهفته آزاد می‌گردد و زمین لرزه اصلی رخ می‌دهد، البته نباید از اثر لرزشهای کوچکی که بعد از زمین لرزه اصلی نیز اتفاق می‌افتد و به نام پس لرزه معروف هستند، چشم پوشی کرد. لرزه ، پیش لرزه ، لرزه اصلی و پس لرزه مجموعا یک زمین لرزه را نشان می‌دهند.
باید توجه داشت که تمام زلزله‌ها با پیش لرزه‌ها همراه نیست و همچنین پیش لرزه را نمی‌توان مقدمه وقوع یک زلزله بزرگ دانست، زیرا در بسیاری از موارد یک زلزله مخرب خود یک پیش لرزه فوق العاده مخربی بوده است که در تعقیب آن اتفاق افتاده است. همچنین در بسیاری از زمین لرزه‌ها زلزله اصلی بدون هیچ لرزه قبلی و یکباره اتفاق می‌افتند، زلزله‌هایی هم در اثر عوامل دیگر مثل ریزشها (مثلا ریزش سقف بخارهای آهکی و زمین لغزشها) و یا در بعضی موارد فعالیتهای آتشفشانی نیز بوجود می‌آید که مقدار و شدت آنها کمتر است.

نحوه آزاد شدن انرژی زلزله

ممکن است یک زلزله به همراه خود پیش لرزه و پس لرزه‌هایی داشته باشد، که این دو قبل و بعد از زلزله اصلی ممکن است وقوع یابند، به عبارتی دیگر این موضوع به نحوه آزاد شدن انرژی زلزله بستگی دارد. بطوری که انرژی زلزله بصورتهای زیر آزاد می‌گردند:

پیش لرزه

گاهی اوقات از بروز زلزله اصلی ، یکسری زلزله‌هایی با بزرگی کمتر از زلزله اصلی به وقوع می‌پیوندند که معمولا فراوانی آنها با نزدیک شدن به زمان وقوع لرزش اصلی ، افزایش می‌یابد.

لرزش اصلی

همان زلزله اصلی بوده که بواسطه آن اکثر انرژی ذخیره شده در سنگها یکباره آزاد می‌گردد و چنانچه داده‌های مربوط به یک زلزله بزرگ غیر دستگاهی باشد مهلرزه نامیده می‌شود.

پس لرزه

زلزله‌های خفیفتری که غالبا پس از لرزش اصلی ، از حوالی کانون زلزله اصلی منشأ می‌گیرند، را پس لرزه می‌گویند. پس لرزه‌ها می‌توانند حتی تا سالها پس از وقوع زلزله‌های اصلی نیز به طول انجامد.

دسته لرزه

مجموعه‌ای از تعداد زیادی زلزله که در یک منطقه محدود در مقطع زمانی در حد هفته تا چند ماه به وقوع می‌پیوندد. دسته لرزه‌ها غالبا در نواحی آتشفشانی دیده می‌شوند.

ریز لرزه

زلزله‌های ضعیفی هستند که بزرگی آنها ۳ ریشتر و یا کمتر از ۳ بوده و غالبا افزایش ناگهانی و نامنظم آنها نشانه قریب الوقوع بودن مهلرزه یا زلزله اصلی می‌باشند.

در مورد زمین لرزه

زمین‌لرزه یا زلزله لرزش و جنبش زمین است که به علّت آزاد شدن انرژی ناشی از گسیختگی سریع در گسلهای پوسته زمین در مدّتی کوتاه روی می‌دهد. محلّی که منشأ زمین‌لرزه است و انرژی از آنجا خارج می‌شود را کانون ژرفی، و نقطه بالای کانون در سطح زمین را مرکز سطحی زمین‌لرزه گویند. پیش از وقوع زمین‌لرزه اصلی معمولاً زلزله‌های نسبتاً خفیف‌تری در منطقه روی می‌دهد که به پیش‌لرزه معروفند. به لرزش های بعدی زمین‌لرزه نیز پس‌لرزه گویند که با شدّت کمتر و با فاصله زمانی گوناگون میان چند دقیقه تا چند ماه رخ می‌دهند.

دلیل ایجاد زلزله

زمین لرزه نتیجه رهایی ناگهانی انرژی از داخل پوسته زمین است که امواج ارتعاشی را ایجاد می‌کند. زمین لرزه‌ها توسط دستگاه زلزله سنج یا لرزه نگار ثبت می‌شوند. مقدار بزرگی یک زلزله متناسب با انرژی آزاد شده زلزله است. زلزله‌های کوچکتر از بزرگی ۳ اغلب غیر محسوس و بزرگتر از ۶ خسارت‌های جدی را به بار می‌آورند.

در نزدیکی سطح زمین، زلزله به صورت ارتعاش یا گاهی جابجایی زمین نمایان می‌شود. زمانی که مرکز زمین‌لرزه در داخل دریا باشد،در صورت تغییر شکل زیاد و سریع بستر دریا باعث ایجاد سونامی می‌شود که معمولاً در زلزله های بزرگتر از بزرگی هشت ریشتر اتفاق می افتد. ارتعاشات زمین باعث ریزش کوه و همینطور فعالیت‌های آتشفشانی می‌شوند.

در حالت کلی کلمه زمین لرزه هر نوع ارتعاشی را در بر می‌گیرد – چه ارتعاش طبیعی چه مصنوعی توسط انسان – که موجب ایجاد امواج ارتعاشی می‌شود. زمین لرزه‌ها اغلب نتیجه حرکت گسل‌ها هستند، و همین‌طور میتواند حاصل فعالیت‌های آتشفشانی، ریزش کوه‌ها، انفجار معدن‌ها، و آزمایش‌های هسته‌ای باشد. نقطه آغازین شکاف لرزه را کانون می‌نامند. مرکز زمین‌لرزه نقطه‌ای در راستای عمودی کانون و در سطح زمین است.

توصیه‌های لازم هنگام وقوع زلزله

یکی از کارهای مهم آن است که خود را آماده کنیم تا در صورت وقوع زلزله، بدانیم باید چه کار کنیم. آماده بودن و دانستن این‌که موقع زلزله چه کاری باید انجام داد، می‌تواند در صورت وقوع زلزله بعدی جان بسیاری از افراد را نجات دهد.

موقع وقوع زلزله قبل از هر چیز آرامش خود را حفظ کنید. ترس و وحشت، سرعت عمل و صحت رفتار شما را کاهش می‌دهد. پس با اعتماد به نفس به سرعت نکات ایمنی را انجام دهید.

دوره متوسط یک زمین لرزه زیر ۳۰ ثانیه است اما برای زلزله‌های شدیدتر این زمان می‌تواند به چند دقیقه نیز برسد.

به محض احساس وقوع زلزله، در صورت امکان، اگر ساختمانی یک طبقه است و نزدیک در خروجی هستید، سریعاً از آن خارج شوید و به فضای باز بروید ،در صورتی که در ساختمان اداری چندین طبقه یا در مدرسه هستید، هر چه زودتر به زیر میز تحریر پناه ببرید به طرف راه های خروجی هجوم نبرید ممکن است همه همین تصمیم را داشته باشند و پلکانها شکسته و یا با جمعیت مسدود شده باشند.

سعی کنید زیر یک میز پناه بگیرید.

زیر میز محل مناسبی برای پناهگیری است. در کلاس مدرسه زیر میز تحریر خود پناه ببرید.

اگر به میز دسترسی ندارید به کنار دیواری بروید و به آن بچسبید.

اگر خارج از ساختمان هستید، از نزدیک شدن به ساختمانهای بلند، دیوارها و دیگر اشیایی که ممکن است فرو بریزد اجتناب کنید.

اگر داخل ساختمان هستید، مواظب افتادن آجر، لوستر و سایر وسایلی که ممکن است بلغزند و یا واژگون شوند، باشید. از پنجره‌ها و آئینه‌ها فاصله بگیرید در صورت احساس خطر به زیر میز، تختخواب، میان چارچوبهای محکم در و یا به گوشه‌ای دور از پنجره‌ها پناه ببرید.

محل امنی در داخل ساختمان انتخاب کرده و تا پایان لرزه‌ها در آنجا پناه بگیرید،

قبل از اتمام لرزه‌ها سعی کنید از محل خارج شوید.

سعی کنید تا وقتی تکان‌ها رفع نشده سر جای خود بمانید. سپس در کمال خونسردی و نظم محل را ترک کنید.یکی از مهمترین کارهایی که قبل از وقوع زلزله باید انجام دهید تهیه جعبه کمک های اولیه و انتخاب جای مناسب و ایمن برای دسترسی آسان به آن است.

۱.یک زلزله ۸.۸ ریشتری در شیلی در ۲۷ فوریه سال ۲۰۱۰ باعث شد شهر کانسپسیون بیش از سه متر به سمت غرب جابجا شود. این زلزله همچنین روز زمین را کوتاه کرد و کمی چرخش کهکشان را تغییر داد.

۲.مرگبارترین زلزله تاریخ در سال ۱۵۵۶ در شانزی چین رخ داد که حدود ۸۳۰ هزار نفر را به کام مرگ کشاند.

۳.سالانه هشت هزار نفر بر اثر زلزله جان خود را از دست می دهند و بر اساس برآوردها در چهار هزار سال اخیر حدود ۱۳ میلیون نفر به دلیل وقوع زلزله جان باخته اند.

۴.از دهه ۷۰ میلادی «مقیاس بزرگای گشتاوری» (MMS) جایگزین مقیاس ریشتر شد که در دهه ۳۰ کارش را شروع کرد به عنوان روش اندازه گیری آزاد شده توسط زلزله ها.

۵.زلزله سال ۲۰۰۴ در اقیانوس هند به اندازه ای انرژی آزاد کرد که برای روشن کردن تمام خانه ها و مغازه های آمریکابه مدت سه روز کافی بود.

۶.در یونان باستان، مردم بر این باور بودند که خدای دریا، پوزیدون باعث زلزله می شود. او وقتی عصبانی بود با نیزه سه شاخه به زمین حمله می کرد و زلزله ایجاد می کرد. رفتار غیر پیش بینی و خشن او باعث شد لقب «تکان دهنده زمین» را بگیرد.

۷.زلزله عمدتا با تغییرات زمین شناختی به وجود می آید اما ممکن است در اثر آزمایش های هسته ای، تست های معدنی و فعالیت آتشفشانی هم ایجاد شود.

۸.پس لرزه ها به این دلیل رخ می دهند که پوسته زمین دچار نقصان شده و می خواهد خود را با اثرات زلزله اصلی منطبق کند. زلزله های بزرگ ممکن است تا چهار سال پس لرزه داشته باشند.

۹.زلزله های نیمکره شمالی از نیمکره جنوبی بیشتر است.

۱۰.بلندترین سونامی ناشی از زلزله در سال ۱۷۷۱ در ژاپن رخ داد که موج هایی با ۸۵ متر ارتفاع به وجود آورد.

۱۱.حدود دو هزار سال پیش یک ستاره شناس چینی به نام ژانگ هنگ نخستین تشخیص دهنده زلزله جهان را اختراع کرد که می توانست زلزله را در فاصله ۶۰۰ کیلومتری تشخیص بدهد.

۱۲.زلزله ممکن است به فعال شدن آتشفشان ها منجر شود همانطور که در سال ۱۹۸۰ کوه سنت هلنز و در سال ۲۰۰۲ کوه آتشفشانی اتنا را فعال کرد.

۱۳.زلزله سال ۲۰۰۴ در اقیانوس هند نزدیک به ۱۰ دقیقه طول کشید که یک رکورد استثنایی در این زمینه محسوب می شود.

۱۴.زلزله در زیر اقیانوس ها منجر به سونامی می شود که می تواند با سرعت ۹۷۰ کیلومتر در ساعت که سرعت یک جت است در تمام جهات حرکت کند. وقتی سونامی به یک ساحل می رسد ناگهان تا ۳۰ متر ارتفاع می گیرد و ویرانی های بسیاری پدید می آورد.

۱۵.در اساطیر هندو، زمین به وسیله هشت فیل غول پیکر نگه داشته شده که همگی پشت یک لاک پشت تعادل خود را حفظ کرده اند. خود این لاک پشت روی چنبره مار است و اگر هر کدام از این حیوانات تکان بخورند یا حرکت کنند، زلزله رخ می دهد.

۱۶.بدترین بهمن بعد از زلزله در سال ۱۹۷۰ در پرو رخ داد که موجی ۸۰۰ متری از یخ، گل و سنگ با سرعت ۴۰۰ کیلومتر در ساعت از کوه هواسکاران سرازیر شد. این بهمن روستاهای سر راه خود را به طور کامل تخریب کرد و ۱۸ هزار نفر را کشت.

۱۷.زلزله سال ۱۹۰۶ کالیفرنیا قبل از شکل گیری مقیاس ریشتر بود اما دانشمندان اندازه آن را ۷.۸ ریشتر برآورد کرده اند. ۹۰ درصد خسارات در اثر آتش گرفتن لوله های گاز بود به نحوی که سانفرانسیسکو سه روز در آتش می سوخت.

۱۸.نزدیک ۸۰درصد زلزله های زمین در «حلقه آتش» اتفاق می افتد که به شکل نعل اسب در اقیانوس آرام واقع است. دومین منطقه پر زلزله زمین هم به کمربند آلپاید مشهور است که کشورهای ترکیه، هند و پاکستان را در بر می گیرد.

۱۹.دانشمندان بر این باورند که حیوانات ممکن است قبل از زلزله از تکان های زمین باخبر شوند. برخی دیگر فکر می کنند حیوانات شاید بتوانند علائم الکتریکی تغییر مکان سنگ های زیرزمینی را حس کنند.

۲۰.جان میلنه انگلیسی در سال ۱۸۸۰ لرزه نگار را اختراع کرد. چارلز ریشتر دانشمند آمریکایی هم در سال ۱۹۳۵ مقیاس ریشتر را اختراع کرد.

۲۱.سالانه یک میلیون و ۳۰۰ هزار زلزله در جهان رخ می دهد که بیشتر آنها کمتر از ۳.۹ ریشتر قدرت دارند و احساس نمی شوند. تقریبا هر سال یک زلزله با قدرت ۸ ریشتر یا بیشتر در جهان واقع می شود.

۲۲.ژاپن بعد از زلزله سال ۱۹۹۵ در کوبه، حسگرهای با فناوری بالا را در سراسر کشور نصب کرد و برای همین زلزله سال ۲۰۱۱ بهترین زلزله ثبت شده تاریخ است.

۲۳.در زلزله ۹.۲ ریشتری آلاسکا در سال ۱۹۶۴ سطح خیابان ها ۶ متر پایین رفت و سیلابی جاری شد که تا هاوایی یعنی حدود پنج هزار کیلومتر آن طرف تر ادامه یافت. آلاسکا آسیب پذیرترین ایالات آمریکا در برابر زلزله است.

۲۴.بدترین رانش زمین در اثر زلزله سال ۱۹۲۰ در استان کانزو در چین به وجود آمد که حدود ۲۰۰ هزار نفر را به کام مرگ کشاند.

۲۵.نخستین زلزله ثبت شده به سال ۱۸۳۱ قبل از میلاد استان شاندونگ چین مربوط می شود.

۲۶.قبل از یک زلزله، دریاچه ها و کانال های آبممکن است بوی عجیبی بدهند. علت آن آزاد شدن گاز در زیر زمین است. دمای آب زمین هم می تواند بیشتر شود.

۲۷.یک زلزله می تواند صدها برابر بمب اتمی که آمریکا در سال ۱۹۴۵ در هیروشیما انداخت، انرژی آزاد کند.

۲۸.جابجایی زمین در سن آندریاس سالانه حدود ۵ سانتیمتر است که به اندازه رشد ناخن در یک سال است. اگر همین طور پیش برود، ۱۵ میلیون سال بعد سانفرانسیسکو و لس آنجلس با هم همسایه می شوند.

۲۹.درست است که زلزله سال ۱۹۹۵ در کوبه ژاپن تنها ۲۰ ثانیه طول کشید اما جان ۵ هزار نفر را گرفت و ۳۰۰ هزار نفر آواره شدند و بیش از ۱۰۰ هزار ساختمان ویران شد.

۳۰.زلزله درت ماه را ماه لرزه می گویند که معمولا ضعیف تر از زمین لرزه است.

۳۱.ارسطو نخستین کسی بود که متوجه شد زمین های نرم بیش از زمین های سخت تکان می خورند.

۳۲.زلزله ای در سال ۱۷۷۵ در لیسبون، پایتخت پرتغال، موج هایی در سطح لوچ نس در اسکاتلند به وجود آورد که دو هزار کیلومتر دورتر است.

۳۳.زلزله سال ۲۰۱۱ ژاپن بدترین زلزله تاریخ این کشور بود که سونامی با موج های ۱۰ متری ایجاد کرد و به طور جدی به برنامه های هسته ای ژاپن آسیب وارد کرد. این زلزله نه تنها این جزیره را به آمریکا نزدیک کرد بلکه محور کهکشان را حدود ۱۶ سانتیمتر جابجا کرد. این زلزله همچنین شکافی به طول ۲۹۷ متر و عرض ۱۴۸متر و عمق ۲۴ متر در زیر اقیانوس ایجاد کرد. زلزله سال ۲۰۱۱ جرم زمین را به سوی مرکز تغییر داد که باعث شد کهکشان با سرعت بیشتری حرکت کند و روز ۱.۶میکروثانیه (یک میلیونم ثانیه) کوتاه شود. زلزله سال ۲۰۰۴ سوماترا روز را ۶.۸ ثانیه کوتاه کرده بود.

“وسایل ضروری برای زلزله”

به کارهایی که هنگام زلزله باید انجام دهید، کاملا فکر کنید.

ممکن است در منزل، یا در سالن اجتماعات، در حال تماشای تئاتر، در استادیوم، با دوستانتان، در حال رانندگی و یا مشغول انجام سایر کارهای روزمره باشید.

برنامه ریزی و آمادگی باعث می شود که شما هنگام زلزله، فردی خونسرد و آرام، ولی موثر باشید.

باید نزدیک ترین مراکز امداد و نجات مانند کلینیک ها، آتش نشانی و مراکز پلیس را بشناسید.

یک کیف شامل ضروری ترین وسایل را آماده کرده و در یک مکان امن و قابل دسترس قرار دهید تا بعد از زلزله مورد استفاده قرار دهید.

مهم ترین نیازها بعد از زلزله عبارتند از:

وسایل ضروری برای زلزله

به کارهایی که هنگام زلزله باید انجام دهید، کاملا فکر کنید.

یک کیف شامل ضروری ترین وسایل را آماده کرده و در یک مکان امن و قابل دسترس قرار دهید تا بعد از زلزله مورد استفاده قرار دهید.

مهم ترین نیازها بعد از زلزله

تغذیه، بهداشت، عملیات نجات و کمک به دیگران که برای این عملیات نیاز به تجهیزاتی داریم که جمع آوری آنها بعد از زلزله می تواند غیر ممکن باشد. پس بهتر است قبل از وقوع زلزله آنها را آماده کنید و در یک کیسه و در یک مکان امن قرار دهید.

با این تجهیزات می توانید خود و خانواده خود را بعد از زلزله تا رسیدن نیروهای امداد و نجات تا ۷۲ ساعت و یا بیشتر در خانه، محل کار یا اتومبیل خود حفظ کنید.

شما باید مایحتاج خود را بر اساس تشخیص خود در منزل، محل کار و در اتومبیل شخصیتان آماده نمایید.

وسایل ضروری

۱٫جعبه کمک های اولیه شامل باند و گاز، ابزار استریل، پماد سوختگی، آنتی بیوتیک، آسپیرین، یک قیچی کوچک، قطره چشمی، و داروهای مورد نیاز که هر کدام از اعضای خانواده به طور معمول از آن استفاده می کنند.

۲٫یک دفتر یادداشت شامل شماره تلفن های ضروری مراکز امداد و نجات، چراغ قوه و باتری های نو

۳٫رادیوی ترازیستوری با باتری های شارژ شده

۴٫یک کپسول کوچک آتش خاموش کن

۵٫دستکش ضخیم و کفش سبک

۶٫وسایل بهداشت فردی مانند حوله، صابون، مسواک، خمیر دندان، پودر شوینده و دستمال

۷٫انبردست و پیچ گوشتی، بیل و یک کلنگ کوچک

۸٫حداقل ۴ لیتر آب برای هر کدام از افراد در یک ظرف بزرگ ذخیره کنید. ظرف ها باید به طور مرتب از نظر تازگی و سلامت کنترل شده و تعویض شوند.

۹٫مواد غذایی برای سه روز بر اساس تعداد اعضای خانواده، مانند غذاهای کنسروی، کمپوت، بیسکوییت، آب نبات و … .

روابط عمومی شهرداری جغتای