جغتای در یک نگاه:
پیشینه شهر جغتای
شهر جغتای با پیشینه و قدمت تاریخی یکی از شهرهای خوش آب و هوا و زیبای استان بشمار می آید. این شهر در ضلع شمالی رشته کوه جغتای و در شمال غربی استان خراسان رضوی واقع شده و به علت باغ های وسیع ، فضای سبز و مناظر بکر طبیعی یکی از دیدنی ترین شهرها بشمار می آید. این شهر ورودی استان از مرز استان گلستان ، مازندران قراردارد .
بنا به قول مستوفی در کتاب نزهه القلوب ( ۷۴۰ هـ – ق ) نام قدیم جغتای ، کارزی ( = قارزی ) بوده و هم اکنون برخی آثار و ابنیه آن در ۲ کیلومتری جنوب شهر واقع است .
وجه تسمیه جغتای
در نحوه ایجاد و نامگذاری شهر جغتای محققان و پژوهشگران اختلاف نظر دارند ، برخی معتقدند پیدایش جغتای ناشی از مهاجرت اولوس جغتای از نواحی ماوراءالنهر (آسیای مرکزی) به محل کنونی بوده و در نتیجه نام این محل را به نام جغتای که فرمانروای اولوس بوده نامیده اند .
در قولی دیگر به جهت اینکه امیر حاجی بیک برلاس که ازبزرگان طایفه الوس جغتای و عموی امیر تیمور بود در سال (۷۶۳ هـ ق ) در این منطقه (خداشاه) کشته شد . لذا تیمور برای انتقام از قاتلان عم خود به این منطقه هجوم آورده و سرزمین های این نواحی را به رسم سیورغال ( هدیه ) به منظور دلجوئی به بازماندگان حاجی بیک اهدا می کند و در نتیجه طایفه برلاسیان در منطقه جغتای (محل کنونی) که خوش آب و هوا ترین نقطه این نواحی است سکنی گزیده و جغتای کنونی را بنا نهاده اند.
از طرفی ، برخی محققان معتقدند واژه جغتایبا نام پسردوم چنگیزخان که “جغتای” بوده هیچ ارتباط زبانی ندارد و کلمه جغتای واژه ی ترکی است و از دو کلمه جغبه معنای آبنوس و تایکه تغییر شکل یافته ی آتیبه معنای پرتاب کردن است تشکیل یافته و بر اثر ترکیب این دو واژه الف آن حذف شده و به صورت جغتایدرآمده که در واقع به معنای پرتاب کردن چوب آبنوسمی باشد و این اسم از آنجا ناشی می شود که چون شهر ، در محلی مرتفع قرار داشته و اهالی برای دفاع از شهر چوب ها و الوارهای آبنوس را که بسیار سخت و محکم هستند به سوی مهاجمان پرتاب می نموده اند.
هر چند این نظریه بیش از ۱۰ سالی است که در سایت ها و گزارشات و حتی در سخنان رسمی مسئولین شهرستان گفته می شود ولی قبول ترکیب واژه “جغ” که کلمه ی پهلوی باستانی است و به معنای“درختی است سیاه رنگ شبیه آبنوس” با واژه ترکی “آتی” و در نتیجه تشکیل واژه جغتای مشکل می باشد از طرفی فقدان سند و سابقه تاریخی اینگونه دفاع در وضعیت جغرافیایی و مسطح منطقه جغتای ، و نامشخص بودن قوم مهاجم و تارخ نامعلوم آن و نبود مستند تاریخی و. . . مسائلی است که باید پاسخگوئی شود.
خاطر نشان می سازد به اعتقاد مورخین عهد ناصری ] شهر[ جغتای از محلات نو است و به همین دلیل فاقد آثار باستانی قدیمی است و آنچه وجود دارد مربوط به قلعه قارزی (کارزی) می باشد که در ۲ کیلومتری جنوب جغتای واقع شده است .
شایان ذکر است در اواخر قرن ۱۲ هجری قمری برج و باروی قلعه جغتای که یکی از مستحکم ترین قلاع منطقه بوده توسط حاکم وقت احداث می شود .قلعه جغتای که ییلاق نشین وازهرحیث کامل وبی نقص بوده ، بعدها اهمیت یافته وبعنوان حاکم نشین ودر سال ۱۲۸۵ شمسی رسما بعنوان دارالحکومه ولایات ثلاث ( شامل جغتای و جوین کنونی – بام وصفی آباد – میان آباد ] اسفراین [ ) نقش عمده ای را از نظرسیاسی واجتماعی درمنطقه عهده دار می شود.
درسال ۱۳۱۶ براساس اجرای اولین قانون تقسیمات کشوری بخشداری جغتای تاسیس ، گردیده و قلمرو آن کل دشت جوین ( ازایستگاه بیهق درشرق تا حوالی روستای امیرآباد جاجرم درغرب ) که شامل ۱۰۵روستا بوده در بر می گیرد.
شایان ذکراست جغتای ازاواسط دهه ۱۳۳۰ تامدتی نماینده ای مستقل ازشهرستان سبزوار در مجلس شورای ملی آن زمان داشته است.
در سال ۱۳۳۶ مصوبه ارتقاء بخش جغتای به شهرستان درجه ۳ همانند شهرهای تربت جام ، گناباد و … از طریق روزنامه اطلاعات وقت اعلام می شود که به دلایل نامعلومی مسکوت می ماند.
نمای شهر
محله‌های شهر
مانند اکثر شهرهای ایران از دو بخش بافت قدیمی و جدید تشکیل یافته است. بافت جدید دارای نام های جدید مانند فرهنگیان، شهرک معدن، شهرک می باشد اما محله های بافت قدیم آن ملک آباد، پی آب، جمال آباد، یوسف آباد، قاراداش، نارنج قلعه و… می باشد
اقتصاد
اقتصاد این شهرستان با دارا بودن بیش از ۲۰۰حلقه چاه آب و صدها قنات، چشمه و کلاته عموماً بر پایه کشاورزی استوار است و عموم مردم از راه کشاورزی و دام پروری امرار معاش می کنند، اوضاع اقتصادی و معیشتی مردم از میانگین نسبتاً خوبی برخوردار است. وجود بزرگترین کارخانه سیمان کشور در این شهرستان و نیز کارخانه فروکروم در رونق اقتصاد این شهرستان نقش بزرگی دارد. اقتصاد در این شهرستان در مجموع بر پایه تولید بیشتر از تجارت استوار است.
منابع آب
مکان‌های مذهبی
۱- مسجد جامع جغتای ۲- مسجد ولی عصر(عج) ۳- مسجد حضرت علی اصغر(ع) ۴- مسجد سیدالشهدا ۵- مسجد حضرت ابوالفضل(ع) ۶- مسجد حضرت سجاد(ع) ۷-مسجدامام حسن (ع) ۸- حسینیه‌های: صاحب الزمان- سیدالشهدا ۹ـ مسجد قلعه قارزی جغتای که سنگ بنای آن به تاریخ ۱۰۴۵ (هـ. ق) در زمان شاه صفی صفوی گذاشته شده‌است. ۱۰ـ مسجد تاریخی روستای خسرو شیر جغتای به شماره ثبت ۲۰۹۳ ۱۱ـ امام زاده جغتای منسوب به اولاد امام موسی بن جعفر(ع) که در جوار باغستان‌های شهر واقع است.[۵]. ۱۲ـ آرامگاه سلطان سید احمد علوی: از اعقاب امام زین العابدین (ع) در روستای خداشاه جغتای به شماره ثبت ۴۰۳۹. ۱۳ـ آرامگاه سید حسن غزنوی: در روستای آزاد وار جغتای به شماره ثبت ۲۰۶۵ ۱۴ـ آرامگاه شاهزاده اسماعیل: در دو کیلو متری جاده جغتای ۱۵-آرامگاه امامزاده سید حسن: در روستای شفیع آباد جغتای. ۱۶- آرامگاه سلطان سید عبد الله: در روستای گَفت جغتای
مشاهیر
شهر و شهرستان جغتای در طول تاریخ مامن بزرگان و اندیشمندان و شاعران گرانقدر بوده و بزرگان و نام آوران زیادی را در عرصه علم و ادب و سیاست پرورش داده‌است.جغتای در گذشته مرکز ولایت جوین بوده و بسیاری از شخصیتهای علمی و ادبی و سیاسی با پسوند جوینی در تاریخ معروف هستند از جمله‌اند: شیخ ابو محمد عبدالله جوینی: پدر امام الحرمین جوینی از محدثان و مفسران بزرگ قرن پنجم که در نیشابور مجلس مناظره و تعلیم خاص داشته‌است. امام الحرمین: عبدالملک جوینی (امام الحرمین، ضیاء الدین ابو المعالی عبدالملک بن عبداله بن یوسف جوینی) که از فقیهان برجسته و پیشوایان معروف شافعیان و یکی از موسسان علم کلام بوده‌است وی ۳۰ سال در نظامیه نیشابور به کار تد ریس و خطابه مشغول بود و همه روزه ۳۰۰ نفر برای استفاده از درسهای او در مجلس حاضر می‌شده‌است. از شاگردان معروف وی، غزالی دانشمند بزرگ اسلام و مسعود زور آبادی ازعلمای بزرگ خراسان میباشد.
منتجب الدین جوینی: معروف به بدیع کاتب و مشهور به اتابک جوینی از بزرگان شعر و ادب قرن ششم هجری بوده‌است. بهاء الدین محمد بن علی جوینی: خواهر زاده منتجب الدین بدیع کاتب جوینی و دبیر وصاحب دیوان و انشاء سلطان سنجر و از ادیبان و دانشوران زمان بحساب می‌آمده‌است.
شمس الدین محمد صاحب دیوان: وی فرزند بهاء الدین محمدمی باشد و از جوانی در دربار مغول بوده و از اعمال هلاکو خان بشمار می‌رفت و در سال ۶۶۱به وزارت هلاکو رسید وی در نهایت بر سعایت معرضان به دست ارغون خان شربت شهادت نوشید. خواجه شمس الدین یکی از بزرگان تاریخ ایران است که از حیث تدبیر و کاردانی و رعیت پروری ودانش گستری مقامی همتراز خواجه نظام الملک طوسی را دارد. قنات صاحب آباد(چشمه) یکی از خدمات عمرانی وی در جغتای محسوب می‌شود که هنوز در بافت قدیمی شهر (نارنج قلعه) جاری است.
فرزندان خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان: به نامهای یحیی، فرج الله، مسعود، اتباک، بهاء الدین محمد، شرف الدین هارون (داماد المعتصم بالله) هریک به نوبه خود از ادیبان و دانشمندان زمانخود به شمار می‌آمده‌اند.
– هلالی جغتایی، بدرالدین، نورالدین (ملیت: ایرانی قرن:۱۰) (مقتول ۹۳۹/ ۹۳۶/ ۹۳۵ ق)، شاعر، متخلص به هلالی. نسب وی به ترکان جغتایی می‌رسد. در استرآباد به دنیا آمد و در همان جا به تحصیل و کسب کمالات پرداخت. از زادگاهش به هرات رفت و به خدمت امیر علیشیر نوایی رسید و در سایه‌ی تربیت او به کسب فضایل و فنون شاعری پرداخت. وی با سام میرزای صفوی (م ۹۷۵/ ۹۷۴ ق)، صاحب «تحفه سامی»، معاصر و معاشر بود. بعد از فوت سلطان حسین، هرات به تصرف عبیداللَّه خان ازبک درآمد و هلالی به همراه گروهی از شیعیان یا متهمان به تشیع، به وسیله‌ی عبیداللَّه خان به قتل رسیدند. البته گفته‌اند که وی ابتدا مورد محبت خان ازبک و از ملازمان او بود تا آنکه مورد حسادت اطرافیان شاه قرار گرفت و به شیعه بودن محکوم شد و به همین علت سلطان او را ابتدا به زندان افکند و پس از چندی در چهار سوق هرات به قتل رساند. هلالی طبع شعر خوبی داشت. از او قصایدی در مدح عبیداللَّه خان و ائمه اطهار (ع) به جای مانده‌است، اما اهمیت وی بیشتر به سبب غزلهای لطیف و پرمضمون او میباشد. از آثارش: مثنوی «شاه و درویش»، در هزار و سیصد و چهل و پنج بیت؛ مثنوی «صفات العاشقین»، در هزار و دویست و سی و هفت بیت؛ مثنوی «لیلی و مجنون»؛ «دیوان» شعر.[۱] جغتائی. نورالدین استرابادی (مقت. ۹۳۶ ه. ق- ۱۵۲۹ م) وی به سبب انتساب به ترکان جغتای به «جغتائی» مشهور شده. هلالی یکی از غزلسرایان دوره‌ی صفویه‌است. در استراباد متولد شد و پس از پرورش در استراباد به خراسان رفت و به دستگاه سلطان حسین بایقرا و وزیر او امیر علیشیر نوائی راه یافت و پس از زوال سلطنت بایقرا در اوایل عهد صفوی هنگام حمله‌ی عبیداللَّه‌خان ازبک به جرم تشیع کشته شد. هلالی هلالی دیوان قصاید، غزلیات، مثنویهائی به نام «شاه و درویش» و «صفات‌العاشقین» دارد. غزلهای او لطیف و پرشور است.
آموزش
دانشگاهها
۱-دانشگاه علمی کاربردی (مرکز آموزش شهرداری جغتای)
۲-دانشگاه پیام نور واحد جغتای
مدارس
شهر جغتای دارای مدارس دولتی در تمامی مقاطع اموزشی مباشد و تنها مدرسه نمونه دولتی ان مدرسه راهنمایی پسرانه امام جواد (ع) است و همچنین این شهر دارای سه مدرسه غیر انتفاعی در مقاطع ابتدایی پسرانه ابتدایی دخترانه و راهنمایی پسرانه میباشد و هم اکنون در حال افزایش مدارس نمونه دولتی و غیر انتفاعی است
حمل ونقل
درون شهری
در جغتای حمل و نقل درون شهری بیشتر به عهده ی اتوبوس های شهرداری است و سایر مردم هم از تاکسی سرویس هااستفاده می کنند و چیزی به عنوان تاکسی گردشی درون شهری موجود نیست.
برون شهری
با عبور خط آهن سراسری تهران- مشهد از شهرستان جغتای و داشتن ۳ ایستگاه در حوزه این شهرستان بیشتر حمل و نقل های برون شهری به خصوص در مسافت های طولانی با قطار صورت می گیرد و در مسافت های نزدیک با مینی بوس و سواری های خطی و آژانس. در جغتای حمل و نقل برون شهری با اتوبوس سهم بسیار ناچیزی دارد.
سیاست
شورای شهر
شورای شهر جغتای مرکب از ۵ نفر است که توسط رای مستقیم مردم جهت انتخاب شهردار و تصویب برنامه‌های کلان شهری انتخاب می‌شوند.
شورای شهر جغتای یک عضو علی‌البدل دارد.
شهرداران
-آقای هوشنگ نژاد -آقای صفرعلی بشارتی فر -آقای یحیی حقانی -آقای محمود محجوبین -آقای عبدالعلی جغتایی -آقای محمد پرویزیان -آقای دکتر حمید صالحی- سید محمود قاضی پور
| مرکز |
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بخش |
|
||||||||||||||||||||||||||||||
منابع:
شهرداری جغتای
چاپ سنگی دیوان هلالی در زمان مظفرالدین شاه قاجار
آشنایی با بانیان قنوات صاحب آباد(چشمه) و ملک آباد جغتای
نمائی از قلعه و برج و باروهای اطراف آن و ارگ حکومتی جغتای مربوط به ۷۰ سال پیش
بخشی از سفر نامه ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۳۰۰ (ه-ق) به جغتای
با سلام
شنیدم ک مسئولان استان با پیوستن جغتای ب خراسان شمالی موافقت کردند ولی مسئولین سبزواری بازم کارشکنی میکنند
سبزواری ها الان ۷۰ ساله ک جغتای رو تحت سیطره خود قرار دادن و اجازه پیشرفت ب جغتای نمیدن و سبزواری ها میخوان با ایجاد یه استان دیگه !
جغتای و جوین رو تحت مالکیت خود قرار بدند
و مثل همیشه مردمان مناطق جغتای و جوین با کمبود امکانات زندگی کنن
همون طور ک در اداره ها ، بانک ها ، بیمارستان و.. نیروهاش هم سبزواری هستن
از شوراهای پر تلاش و فهیم و محترم، درخواست میکنیم کارهای پیوستن جغتای ب خراسان شمالی رو حتما مصرانه پیگیری کنند چون همونطور ک سال ها قبل در کامنت گفتم پیوستن جغتای ب خراسان شمالی ب نفع جغتای هست خراسان شمالی با وسعت کم و بودجه زیاد است و با پیوستن جغتای ب این استان بودجه زیاد ب جغتای و روستاهای جغتای می رسد خراسان شمالی کوچکترین روستاهاش هم آسفالته ولی فرمانداری جغتای بودجش کمه ک ب شهرستان جغتای و مناطقش رسیدگی کنه. شوراهای محترم تحت هیچ شرایطی زیر بار خواسته سبزواری ها نروند سبزواری ها جغتای و جوین رو در حد یه بخش کوچیک! و با دیده حقارت نگاه میکنن و میخوان جغتای و جوین در استان، همچنان زیر مجموعه سبزواری ها باشن.
مسئولین جغتای ( فرماندار محترم، شوراهای محترم، امام جمعه صریح الهجه و همه مسئولین محلی) پیگیری کنند تا جغتای ب استان خراسان شمالی متصل شود و پیشرفت زیاد کند.
با سپاس م.جغتایی
لطفا مطلب راجع به رودخانه شهرستانک اصلاح شود اظاهرا باحوزه رود شاطه قاطی شده دستوران وکهنه کجا عبور رود شهرستانک کجا؟!!!!
سلام آیا تقسیم بندی روستاهای هر دهستان درست و دقیق نوشته شده؟ مثلا جبله نو متعلق به دهستان مرکزی بخش مرکزی نیست؟